Ile spraw sądowych dotyczy Czystego Powietrza? NFOŚiGW tego nie wie

• NFOŚiGW nie wie, ile spraw sądowych dotyczy Czystego Powietrza. Fundusz nie prowadzi zbiorczych statystyk takich postępowań.
• Spory z beneficjentami trafiają do wojewódzkich funduszy. To utrudnia ocenę skali problemu w całym kraju.
• Przy tak dużym programie brakuje pełnego obrazu konfliktów. Dane zbiorcze mogłyby pomóc poprawić zasady kontroli i rozliczeń.

Zapytaliśmy NFOŚiGW, czy aktualnie toczą się postępowania sądowe związane z programem Czyste Powietrze, ile ich jest i czy któreś zakończyły się już rozstrzygnięciem. Pytaliśmy także o docierające do redakcji informacje, jakoby beneficjent miał wygrać sprawę, w której zarzucono mu zawyżanie kosztów. Odpowiedź Funduszu nie potwierdza tych doniesień, ale pokazuje istotny problem: NFOŚiGW nie gromadzi zbiorczych danych o takich postępowaniach.

To ważne, bo Czyste Powietrze po reformie mocno akcentuje kontrolę, rozliczalność i uszczelnienie zasad. Program ma chronić beneficjentów przed nadużyciami, ale jednocześnie coraz większe znaczenie mają dokumenty, kwalifikowalność kosztów, rynkowość cen i prawidłowe rozliczenie inwestycji. Tam, gdzie pojawia się kontrola, mogą pojawić się także spory.

O co zapytaliśmy NFOŚiGW?

Pytania skierowane do Funduszu dotyczyły dwóch spraw. Po pierwsze, chcieliśmy ustalić, czy w związku z programem Czyste Powietrze toczą się obecnie postępowania sądowe oraz ile takich spraw zostało już zakończonych. Po drugie, zapytaliśmy o konkretną informację, która dotarła do redakcji: czy beneficjent miał wygrać sprawę dotyczącą zarzutu zawyżenia kosztów.

To nie jest detal bez znaczenia. W programie finansowanym ze środków publicznych spór o to, czy koszt był kwalifikowany, zawyżony albo prawidłowo udokumentowany, może decydować o wypłacie pieniędzy, odmowie rozliczenia albo konieczności zwrotu dotacji.

Fundusz nie komentuje indywidualnych postępowań

W odpowiedzi na pytania redakcji NFOŚiGW przekazał: „NFOŚiGW nie gromadzi zbiorczych danych dotyczących ewentualnych indywidualnych postępowań sądowych związanych z realizacją programu Czyste Powietrze i nie komentuje toczących się ani zakończonych postępowań dotyczących konkretnych beneficjentów”.

Fundusz wskazał jednocześnie wojewódzkie fundusze ochrony środowiska i gospodarki wodnej jako właściwe w przypadku sporów dotyczących realizacji umów. To oznacza, że z poziomu centralnego nie da się dziś łatwo ocenić, ile takich spraw faktycznie istnieje, czego dotyczą i jak często kończą się na korzyść beneficjentów.

• Zobacz również: Czyste Powietrze: krótszy wymóg własności i więcej czasu na inwestycję. Pierwsze zmiany już w lipcu 

Pojedyncze sprawy, o których nikt nie wie w NFOŚiGW

Czyste Powietrze jest programem ogólnopolskim, rozpoznawalnym i realizowanym na dużą skalę. Dla właściciela domu to jeden program, jedna nazwa i jeden cel: wymiana źródła ciepła oraz poprawa efektywności energetycznej budynku. Od strony formalnej obsługa umów i rozliczeń jest jednak rozproszona między wojewódzkie fundusze.

To może tłumaczyć, dlaczego NFOŚiGW nie komentuje pojedynczych spraw. Nie zmienia jednak faktu, że brak zbiorczych danych utrudnia ocenę skali problemu. Jeżeli spory sądowe dotyczą rozliczeń, zawyżania kosztów, odmów wypłaty albo zwrotu dotacji, to anonimowa, zagregowana informacja o ich liczbie i wynikach byłaby ważna dla rynku, beneficjentów i instytucji obsługujących program.

Spór o zawyżanie kosztów wymaga ostrożności

Do redakcji dotarły informacje o sprawie, w której beneficjent miał wygrać spór dotyczący zarzutu zawyżania kosztów. NFOŚiGW nie potwierdził tej informacji i nie odniósł się do indywidualnego przypadku. Bez dokumentów sądowych nie można więc przesądzać, czy taka sprawa zakończyła się w określony sposób ani jakie było jej uzasadnienie.

Sam temat pozostaje jednak istotny. Beneficjenci muszą wiedzieć, kiedy fundusz może zakwestionować koszt, jakie dokumenty są wymagane i jaka jest ścieżka odwoławcza. Przy programie tej skali jasność procedur jest równie ważna jak wysokość dotacji.

Odpowiedź NFOŚiGW nie rozstrzyga, czy beneficjenci wygrywają spory dotyczące rozliczeń w Czystym Powietrzu. Pokazuje jednak coś innego: przy ogólnopolskim programie o ogromnej skali centralny Fundusz nie posiada zbiorczych danych o ewentualnych postępowaniach sądowych. Pełny obraz sporów można dziś uzyskać tylko przez wojewódzkie fundusze – sprawa po sprawie.

Źródła: odpowiedź NFOŚiGW dla redakcji GLOBENERGIA, program Czyste Powietrze.